Γνωστικές Διαστρεβλώσεις: Τα λάθη στον τρόπο σκέψης
Γράφει η Ελίνα Χαραλάμπους, Εγγεγραμμένη Σχολική/Εκπαιδευτική Ψυχολόγος (Αρ. Ε.Ε.Ψ.: 614).
Η δουλειά του μυαλού μας είναι να παράγει συνεχώς σκέψεις. Επομένως, σαν άνθρωποι, σκεφτόμαστε διάφορα πράγματα συνεχώς. Ωστόσο, οι σκέψεις που κάνουμε έχουν μεγαλύτερη σημασία από όσο νομίζουμε καθώς επιδρούν στη συναισθηματική μας κατάσταση και στη συμπεριφορά μας.
Συχνά προβαίνουμε σε μη ρεαλιστικές σκέψεις οι οποίες παρουσιάζουν λάθη, οι λεγόμενες γνωστικές διαστρεβλώσεις. Ερευνητικά έχει διαφανεί ότι οι γνωστικές διαστρεβλώσεις σχετίζονται με διάφορα ψυχολογικά προβλήματα. Για παράδειγμα, τα άτομα με αγχώδεις διαταραχές τείνουν λανθασμένα να αντιλαμβάνονται απειλητικά τα ασαφή γεγονότα.
Οι γνωστικές διαστρεβλώσεις επηρεάζουν τη συναισθηματική μας κατάσταση και σχετίζονται με διάφορα ψυχολογικά προβλήματα.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι, σύμφωνα με τον Young (1990), οι δυσπροσαρμοστικές σκέψεις
διαμορφώνονται κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας και οδηγούν σε πρότυπα
δυσπροσάρμοστης συμπεριφοράς, κάτι που πιθανόν να επαναλαμβάνεται σε όλη τη ζωή
του παιδιού.
Οι πιο συνηθισμένες γνωστικές διαστρεβλώσεις είναι:
- Τα αρνητικά γυαλιά: επικεντρωνόμαστε μόνο στην αρνητική πλευρά των πραγμάτων αμφισβητώντας οτιδήποτε θετικό. Π.χ. «τα πήγα καλά σε αυτές τις εξετάσεις επειδή ήμουν τυχερός, όχι επειδή είμαι καλός μαθητής».
- Όλα ή τίποτα: όλα φαίνονται άσπρα ή μαύρα χωρίς να ξεχωρίζουν τα ενδιάμεσα χρώματα. Π.χ. «αν δεν πετύχω τελείως τον στόχο μου, τότε είμαι μια σκέτη αποτυχία».
- Το διάβασμα της σκέψης των άλλων: θεωρούμε ότι ξέρουμε τι σκέφτονται, νιώθουν ή πιστεύουν οι άλλοι, δεν ελέγχουμε εάν όντως είναι έτσι τα πράγματα και αγνοούμε άλλες πιθανές εκδοχές της κατάστασης. Π.χ. «αυτός με βρίσκει αντιπαθητικό/ή».
- Πρόβλεψη του μέλλοντος/καταστροφική σκέψη: θεωρούμε ότι ξέρουμε τι θα συμβεί στο μέλλον και υποθέτουμε ότι τα πράγματα θα έχουν αρνητική πορεία, χωρίς να υπάρχουν ενδείξεις. Π.χ. «το ξέρω ότι δεν θα μπορέσω να τα καταφέρω να κάνω αυτή την εργασία».
- Συναισθηματική σκέψη: πιστεύουμε ότι τα αρνητικά μας συναισθήματα αντανακλούν την πραγματικότητα, αγνοώντας τα γεγονότα που υποδεικνύουν το αντίθετο. Π.χ. «αφού αισθάνομαι τόσο θλιμμένος σημαίνει ότι όλα τα πράγματα γύρω μου είναι μαύρα».
- Χαρακτηρισμοί για τα σκουπίδια: επικεντρωνόμαστε σε κάποια αρνητική εμπειρία και βάσει αυτής χαρακτηρίζουμε τον εαυτό μας ή τους άλλους. Π.χ. «δεν μου απάντησες το τηλέφωνο άρα δεν είσαι καλός φίλος».
- Προσωποποίηση: όταν αισθανόμαστε υπεύθυνοι για τα αρνητικά πράγματα που συμβαίνουν σε εμάς ή σε άλλα άτομα, ακόμη κι αν δεν έχουμε κανένα έλεγχο. Π.χ. «με είδε ο φίλος μου και δεν μου μίλησε, σημαίνει κάτι έκανα που τον ενόχλησε».
- Προγραμματίζοντας τον εαυτό μας να αποτύχει: θέτουμε πολύ υψηλές προσδοκίες για τον εαυτό μας και ποτέ δεν μπορούμε να τις φτάσουμε. Π.χ. «είναι τραγικό το ότι δεν είναι άριστος ο έλεγχός μου διότι ΠΡΕΠΕΙ πάντα να είμαι καλός μαθητής».
Όλοι μας κάνουμε τα πιο πάνω λάθη. Ωστόσο, θεωρείται πρόβλημα όταν τα λάθη γίνονται σε συστηματική βάση και επηρεάζουν τη λειτουργικότητά μας.
Τη λύση έρχεται να δώσει η Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία (ΓΣΘ), η οποία είναι μια ψυχοθεραπευτική παρέμβαση που στοχεύει στην αλλαγή των της γνωστικών διαστρεβλώσεων για να μειωθεί η ψυχολογική δυσφορία και η δυσπροσαρμοστική συμπεριφορά.
Ερευνητικά έχει διαφανεί ότι η ΓΣΘ είναι μια αποτελεσματική παρέμβαση για τη θεραπεία διάφορων ψυχολογικών προβλημάτων των παιδιών, των εφήβων και των ενηλίκων, όπως διαταραχών άγχους, κατάθλιψης, φοβιών, διαπροσωπικών προβλημάτων, σχολικής άρνησης, διαταραχών διαγωγής, διατροφικών διαταραχών κ.λπ. Ουσιαστικά, η ΓΣΘ στοχεύει στην εκπαίδευση σε νέες γνωσιακές και συμπεριφοριστικές δεξιότητες (π.χ. θετικός εσωτερικός μονόλογος).
Χρειάζεται να σημειωθεί ότι η ΓΣΘ απαιτεί ένα βαθμό γνωστικής ωριμότητας και πολυπλοκότητας, για αυτό συστήνεται σε παιδιά ηλικίας τουλάχιστον 7 ετών.
Πηγή: Stallard, P. (2002). Σκέφτομαι Σωστά - Νιώθω Καλά. Ένα Εγχειρίδιο Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής Θεραπείας για Παιδιά και Νέους. Αθήνα: Τυπωθήτω .